Tương tự việc khám phá các từ mới lạ về cuộc sống hạnh phúc của giáo sư Laurie Santos tại Đại học Yale (ikigai, hygge, lagom…), tôi cũng tự tò mò, tìm hiểu những từ ngữ thú vị miêu tả cuộc sống giản dị, bình ên. Từ hôm nay tôi muốn chia sẻ với các bạn xuất phát từ Nhật Bản: Ichiju issai.

Ichiju issai (Hán tự 一汁一菜) có nghĩa là một món canh, một món mặn (chưa tính món ăn kèm như dưa chua và cơm). Từ này có nguồn gốc từ thời Kamakura (thế kỉ 12 – 14) gắn liền với bữa ăn của các nhà sư phái Thiền tông (Zen). Các thiền sư nhấn mạnh sự giản dị, tiết kiệm, không xa hoa và tuyệt đối không sát sinh.

Hoàn cảnh xã hội, chính trị, lịch sử và tôn giáo của “Ichiju issai”

Thời Kamakura (鎌倉時代, 1185–1333) mang đặc điểm chính trị, xã hội, tôn giáo nổi bật khi đánh dấu chuyển giao quyền lực từ tầng lớp quí tộc cung đình Kyoto (thời Heian) sang tầng lớp võ sĩ (chính quyền Shogun). Mạc phủ Kamakura đề cao kỉ luật, giản dị, thực dụng và tiết kiệm. Các võ sĩ sống trong bối cảnh chiến tranh bất ổn nên chế độ ăn cần cung cấp đủ dinh dưỡng nhưng tránh xa hoa.

Các cuộc chiến tranh trong thời kì chuyển giao chế độ chính trị từ quí tộc sang Shogun

Bên cạnh đó, trường phái Thiền tông (được các nhà sư như Honen, Eissai và Dogen mang tư tưởng từ Trung quốc) nhấn mạnh sự giản dị, tỉnh thức trong mọi hành động hàng ngày.

Nghi lễ xóa muội than như hình thức tu tập giúp đẩy tà khí khỏi ngôi nhà và thanh lọc tâm hồn

Ngồi thiền, lao động chân tay (gồm nấu ăn, dọn dẹp, trồng trọt, chăm sóc khuôn viên chùa…) cũng được coi là những bước tu hành. Ăn uống từ đây trở thành một phần của tu tập, rèn luyện tỉnh thức và chánh niệm. Các thiền sư cần học cách trân trọng từng hạt gạo, tránh lãng phí, giữ tâm thanh tịnh.

Lau rửa tượng Phật không chỉ thể hiện tấm lòng thành kính với đức Phật mà còn giúp tâm hồn thanh tịnh, thực hành buông bỏ.

Bữa ăn theo tiêu chuẩn “Ichiju issai”

Bữa ăn theo chuẩn Ichiju issai rất đơn giản, chỉ cần cơm, 1 bát canh, 1 món rau/đậu, 1 món ăn kèm (dưa muối). Thiền sư Dogen (sáng lập phái Soto) đã viết Tenzo Kyōkun (Hướng dẫn cho người nấu ăn trong chùa), coi việc nấu nướng, ăn uống là thực hành tu hành quan trọng, phải làm với tâm biết ơn và chăm chút.

Tinh thần “tránh lãng phí” được thể hiện rất rõ trong trường phái này khi tận dụng mọi phần của rau củ (rễ, lá, cọng…), thậm chí có thể dùng dưa muối vét sạch hạt cơm còn dính trong bát. Vì thế, ban đầu khi nghe trường phái ẩm thực này, nhiều người liên tưởng tới bữa ăn sơ sài, thiếu thốn.

Tuy nhiên, ngày nay khi thế giới chúng ta đang đối mặt với rất nhiều vấn nạn từ lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật, thực phẩm chế biến công nghiệp gây ô nhiễm môi trường (các nhà máy chăn nuôi gia súc và chế biến thịt theo hình thức trang trại), dư thừa vi nhựa và kim loại nặng trong các loại thủy hải sản, nhiễm độc nguồn nước và đất, biến đổi khí hậu và tình trạng trái đất nóng lên, mực nước biển tăng cao… thì việc áp dụng chế độ ăn Ichiju issai hoàn toàn hợp lí và thú vị.

Công nghiệp hóa gây tăng biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường sống trên Trái đất

Thực tế, chế độ ăn kiểu Mỹ (ăn theo kalo kèm tăng hấp thu đạm từ thịt và sữa động vật gây thừa cân, béo phì, suy dinh dưỡng, thiếu chất, tăng nguy cơ các bệnh lý nguy hiểm như rối loạn chuyển hóa, tăng huyết áp, suy gan, suy thận…) không còn phù hợp đối với con người nói chung và không hề phù hợp với người Việt Nam nói riêng.

Chế độ ăn nhanh cùng các sản phẩm từ mô hình công nghiệp đang làm tăng tỉ lệ bệnh lý rối loạn chuyển hóa ở con người, đặc biệt là thế hệ trẻ

Khí hậu và thổ nhưỡng của chúng ta khác Nhật bản (Nhật là quốc gia nằm trên hệ thống núi lửa nên nguồn nhiệt ấm luôn âm ỉ dưới lòng đất, thổ nhưỡng mang tính dương cao hơn trong khi Việt Nam là nước có độ ẩm cao – tính hàn nhiều hơn tính dương) nhưng chúng ta vẫn có thể áp dụng các nguyên lý dinh dưỡng từ Nhật bản bởi tăng hấp thu và sử dụng thực vật nuôi trồng theo phương pháp định hướng hữu cơ không chỉ giúp chúng ta khỏe mạnh mà còn tránh được những bệnh lý nguy hiểm do chế độ ăn kiểu Mỹ gây ra. Bên cạnh đó, việc tăng cường thực vật và rau xanh trong bữa ăn, ăn đủ đạm từ cá và đa dạng nguồn protein từ thực vật giúp chúng ta bảo vệ môi trường tốt hơn cho con cháu mình ở thì tương lai.

Chế độ ăn tăng rau xanh, hoa quả và nguồn đạm thực vật giúp cơ thể chúng ta khỏe mạnh, sống thọ hơn và giúp trái đất trong lành hơn

Chính vì thế, Ichiju issai ngày nay được nhìn nhận là phương thức ẩm thực cân bằng, lành mạnh, giảm gánh nặng nấu nướng và giảm áp lực lên hệ tiêu hóa, các tạng phủ trong cơ thể. Chúng ta có thể áp dụng Ichiju issai như một lối tiếp cận thực phẩm lành mạnh và tối giản đồng thời vẫn cung cấp đủ năng lượng và chất dinh dưỡng cho cơ thể.

Gợi ý thực đơn Ichiju issai

Tôi áp dụng phương thức Ichiju issai cho hầu hết thời gian chế biến đồ ăn tại nhà vì tôi luôn ưu tiên ăn 80% các bữa trong tuần do tôi nấu. Vốn thích ăn rau nên các món rau chưa bao giờ tôi bí ý tưởng, nhưng chế biến món mặn là câu chuyện khác, đặc biệt cho bữa sáng.

Từ khi chuyển sang Thảo Điền, tôi chọn ăn sáng với cơm thay vì bánh mì sourdough như trước kia. Ăn cơm buổi sáng không ngon lắm vì dạ dày mới thức dậy sau 1 đêm dài nên nấu không khéo sẽ khó tiêu, đầy bụng bởi hệ tiêu hóa phải hoạt động vất vả cực nhọc khi vừa thức giấc. Ngày đầu tôi nấu 1 bát canh rất nhiều cá và rau cải, nhưng ăn ậm ạch nên tôi điều chỉnh nấu theo Ichiju issai.

 

Ichiju issai không chỉ mang nghĩa giản dị mà còn có nghĩa “thanh đạm”. Thanh đạm không có nghĩa là thiếu chất, quan trọng là đủ chất mà vẫn tạo cảm giác dễ chịu cho hệ tiêu hóa. Tôi chọn ra các món đạm nấu kèm như trứng sốt cà chua, canh cá miso nấu kèm cải kale, cồi sò điệp xào rau chân vịt, cá đối kho tương cùng khế chua…

Việc lựa chọn các món dễ ăn, thanh đạm, tính “ấm” rất quan trọng với hệ tiêu hóa. Tôi không ăn trái cây và đồ lạnh vào bữa sáng vì làm dạ dày hoạt động mệt mỏi, kém hiệu quả, tôi cũng không đủ sức làm việc nếu ăn đồ lạnh. Thế nên hoa quả, đồ mát sẽ được chuyển sang bữa trưa hoặc khi trời nắng to. Khi nắng to là dương khí thịnh, tính hỏa cao, dạ dày và hệ tiêu hóa không phải làm việc cật lực để trung hòa tính mát của thực phẩm.

Lối sống Ichiju issai

Không chỉ nấu ăn, ẩm thực, tôi cũng áp dụng phương pháp giản dị và tối giản cho hầu hết những hoạt động hàng ngày. Mục đích của tôi khá rõ, tôi cần “tiết kiệm năng lượng” để ưu tiên những hoạt động tôi thích. Tôi thích gì? Tôi thích làm việc, dạy học, viết sách, đi đây đó tăng trải nghiệm cuộc sống, tập luyện thể dục, gặp gỡ hẹn hò bạn bè, làm từ thiện (dọn rác nhựa ở biển, bảo tồn động vật hoang dã…), vẽ tranh, đi xem triển lãm nghệ thuật…

Thế nên tôi cắt giảm hầu hết những hạng mục tiêu tốn năng lượng, trong đó có trang điểm và ăn mặc. Tôi chỉ dùng 1 hãng son của Nhật, 1 loại kem dưỡng da, 1 loại sữa rửa mặt, 1 loại nước hoa, 1 kiểu style quần áo và luôn ưu tiên sự ngăn nắp, gọn gàng trong không gian sống.

Tôi cũng nhận ra Ichiju issai không chỉ là phương thức tu hành của phái Thiền tông mà còn là “nghi lễ, lối sống” mà tôi cảm thấy hạnh phúc vì sự giản dị, ít cầu kì, giảm xa hoa và tăng bình yên hàng ngày.

Mong bạn sau khi đọc bài viết này có thể thử thực hành Ichiju issai, nếu có điều gì vui thì chia sẻ với tôi nhé!