“Cách tốt nhất để giáo dục con cái là Làm gương cho con và sống đúng như điều mình muốn con trở thành” – Đó là lời chia sẻ của đạo diễn Nguyễn Hồng Quân, người bạn lâu năm của tôi.

Chúng ta đều nghe mẫu câu này từ lâu, rằng con cái sẽ noi gương bố mẹ và bắt chước những gì cha mẹ làm. Về phương pháp giáo dục thì điều này hoàn toàn đúng, bởi con cái tiếp xúc với cách ứng xử, tư duy của cha mẹ rồi thu nạp quan niệm ứng xử trong cuộc sống. Các nghiên cứu tại Việt Nam trong những năm gần đây cho thấy 97% Cha mẹ làm gương cho con trong cuộc sống hàng ngày (Thanh thiếu niên quan sát và học theo hình ảnh, thói quen của Cha mẹ), tuy nhiên, chỉ 47% Cha mẹ thực sự “chủ đích” làm gương theo hướng lành mạnh như thói quen tập thể dục, dậy sớm, ăn uống điều độ, hạn chế sử dụng thiết bị điện tử…

Tỉ lệ còn lại là các bậc Cha mẹ làm gương “trong vô thức” khi duy trì những thói quen ít lành mạnh như thức khuya, kiểm soát cảm xúc kém, lạm dụng chất kích thích (thuốc lá, rượu bia…), nghiện điện thoại… Trong đó, nhiều Cha mẹ làm gương cho con ngược hoàn toàn với mục tiêu giáo dục như yêu cầu con giảm dùng điện thoại trong khi Cha mẹ lướt mạng cả ngày, hoặc nhắc con đi ngủ sớm trong khi bản thân thức khuya… Sự trái ngược này không chỉ gây mâu thuẫn trong giáo dục mà còn làm giảm hiệu quả của hình ảnh làm gương cho con.

Áp lực từ việc “làm gương”

Tuy nhiên, tin vui ở đây là chúng ta không cần quá nghiêm khắc với bản thân hay lo lắng Cha mẹ không có tố chất của phụ huynh kiểu mẫu.

Điều đầu tiên bậc Cha mẹ nên làm là vui vẻ, luôn là chính mình. Chúng ta có thể đôi lúc sẽ thấy phân vân, khó khăn trong quá trình dạy dỗ con cái, hãy cứ bối rối như thế! Chúng ta không cần ép bản thân trở nên hoàn hảo bởi hoàn hảo là cái bẫy rủi ro, điều chúng ta cần làm là giúp chính mình và con cái tự tin vào những điểm mạnh của bản thân.

Nếu Cha mẹ muốn con giảm sử dụng điện thoại thì chúng ta có thể cân nhắc tới việc giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử, đặc biệt khi chúng ta ở bên cạnh các con. Nếu công việc của bạn là làm việc online hay bắt buộc dùng thiết bị điện tử nhiều, bạn cứ tiếp tục sử dụng các thiết bị hỗ trợ. Hãy thử làm việc khi ở cơ quan hoặc phòng riêng và dành thời gian đọc sách, thư giãn, nói chuyện với con hoặc làm việc nhà khi ở cạnh con cái. Chúng ta nên ghi vào nội dung qui định của gia đình: độ tuổi, giới hạn thời gian và phương thức sử dụng điện thoại. Chúng ta cần phân lập rõ ràng giữa việc hình thành thói quen tốt cho trẻ và hạn chế ảnh hưởng các thói quen không tốt của cha mẹ cho con cái.

Trong nhiều bài viết trước, tôi luôn chia sẻ rằng giảm dùng mạng xã hội và smartphone giúp cuộc sống của các con và của bạn hạnh phúc hơn. Thế nên hãy cân nhắc giảm thời gian sử dụng các thiết bị này khi ở bên các con, các thành viên gia đình nhé!

Nhiều phụ huynh chia sẻ rằng họ muốn con đi ngủ sớm nhưng con thường thức theo bố mẹ, khi nào bố mẹ đi ngủ thì con mới ngủ theo. Các nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra vai trò quan trọng của giấc ngủ tới sức khỏe tinh thần và thể chất của chúng ta. Mỗi người cần ngủ ít nhất 7 giờ mỗi đêm để đảm bảo sức khỏe cho hoạt động cả ngày. Nếu bạn có thể đi ngủ sớm cùng các con thì điều đó cũng tuyệt vời cho sức khỏe của chính bạn!

Trong các tiêu chí làm gương, yếu tố tính cách được coi là quan trọng hơn cả. Việc cha mẹ nói dối dễ đưa trẻ tới tình trạng nói dối giống cha mẹ, việc cha mẹ lừa gạt tiền bạc hay thiếu trung thực cũng như thế. Để tránh trường hợp này, chúng ta nên tự xem xét lại các tính cách bản thân và điều chỉnh bản thân trong quá trình dạy dỗ và hướng dẫn con cái.

Làm gương gồm 4 bước cơ bản

Bước 1: Chọn một hành vi/thói quen mà bạn muốn xây dựng cho con, ví dụ như giặt quần áo lót sạch sẽ.

Bước 2: Ghi cụ thể, rõ ràng qui trình giặt đồ lót sạch gồm những bước như thế nào (những dụng cụ cần chuẩn bị, các bước cụ thể để giặt đồ lót…).

Bước 3: Bố/mẹ thực hiện qui trình trước mặt con một cách tự nhiên và nói rõ ràng những bước cụ thể để con có thể thực hành. Hãy thực hiện vài lần trước mặt con, và nhớ rằng không phải mình đang diễn mà thực sự đang làm việc đó.

Bước 4: Khen ngợi (Praise) khi con bắt chước đúng qui trình, hoặc chỉ cần có ý thức định bắt chước làm theo bố mẹ.

Câu chuyện của tôi

Khi con gái lên lớp 9, tôi muốn con không sử dụng mạng xã hội và giảm dùng smartphone. Điều này thật khó bởi 98% thanh thiếu niên cấp 2 tại các thành phố lớn Việt Nam đều dùng smartphone và/hoặc 1 mạng xã hội nào đó. Smartphone và mạng xã hội giống như thẻ căn cước định danh tuổi Teens, như tờ phiếu thể hiện bản thể, nếu con không dùng thì con sẽ cảm thấy thiếu thốn (về mặt tâm lý) so với bạn bè cùng lứa.

Đó quả là một sự đánh đổi lớn vì năm lớp 9 là năm học căng thẳng khi các con chuyển cấp. Tôi ý thức rõ những ảnh hưởng không tốt của việc dùng smartphone, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo (AI) tới con mình. Tôi quyết định thương lượng với con giảm sử dụng, đồng thời tôi cũng ngừng sử dụng mạng xã hội, giảm dùng smartphone.

Điều này không hề dễ dàng vì công việc của tôi 50% là online, khách hàng thường yêu thích tiếp cận các trang thông tin liên quan tới tôi như facebook, instagram. Nhưng tôi nghĩ sự đánh đổi này xứng đáng vì tôi mong con mình có thể giảm thời gian sử dụng những thiết bị, ứng dụng này. Cuối cùng, con cũng giảm thời gian dùng smartphone, xóa các ứng dụng mạng xã hội khác và xóa ChatGPT (app AI). Tính đến thời điểm viết bài, ứng dụng mạng xã hội duy nhất con dùng là instagram để kết nối bạn bè và con tự cài giới hạn thời gian dùng 15 phút/ngày.

Con tôi dành nhiều thời gian để học tập và sống cuộc đời thực vui vẻ bên bạn bè hơn. Đó là món quà tuyệt nhất cho nỗ lực của tôi và con. Chúng tôi thực sự cảm thấy hài lòng về nỗ lực bản thân, và tôi luôn củng cố niềm tin đúng đắn này mỗi ngày với con. Bạn thấy đấy, việc làm gương quả thực không dễ, nhưng bạn có thể làm được nếu bạn bắt đầu từng bước nhỏ với những kì vọng “good enough” (đủ tốt) để giảm bớt áp lực cho chính mình và các con.

Hẹn các bạn ở bài viết tiếp theo về thực hành “Good enough” trong cuộc sống hàng ngày và giáo dục tuổi Dậy thì nhé!